ادامه مبحث وزن شعر فارسیبه زبان ساده

تقطیع:

تقطیع یعنی قطعه قطعه کردن شعر به هجاهای کوتاه و بلند.

در مبحث قبل درباره هجا و انواع آن بحث کردیم و گفتیم که هجاهای کوتاه را با نشانه  U  و هجاهای بلند را با نشانه ـــ مشخص می کنیم.

حال مصراع زیر را برای نمونه تقطیع هجایی می کنیم.

 تــــــوانا   بـــود  هر   که  دانا    بود

  U ــ ــ    U  ـــ  ـــ   U ـــ ــــ   U ـــ

اگر به شکل هجا توجه کنیم میبینیم که تقطیع هجایی از یه نظم خاصی برخوردار است که با جدا کردن هجاها به سه یا احیانا چهار حرف،  میتوان به وزن مورد نظر رسید.

توجه1:  در تقطیع شکل ملفوظ کلمات مورد نطر است نه شکل مکتوب کلمات.مثلا کلمه ی خواهش به صورت خاهش خوانده و تقظیع میشود.

بیشتربخوان بیشتر بدان  کنکور انسانی خارج از کشور 98

توجه2 :

در تقطیع هجایی تمام کلمات مصراع در رابطه با هم در نظر گرفته میشوند نه تک تک کلمات بصورت مجزا.

پس از تقظیع شعر به هجاها ی کوتاه و بلند، نوبت به تقطیع به ارکان ( رکن بندی) می رسد.

برای تعیین وزن یک شعر چهار قاعده باید در نظر گرفت:

1) درست خواندن شعر و درست نوشتن آن

طاعت آن نیست که بر خاک نهی پیشانی      صدق پیش آر که اخلاص به پیشانی نیست

را وقتی درست بخوانیم (طاعت آن) به صورت (طاعتان) تلفظ میشود. در تعیین وزن شعر باید خط را تا ممکن است به صورت ملفوظ نزدیک کرد این خط ،خط عروضی نام دارد.در نوشتن شعر به خط عروضی رعایت چند نکته لازم است:

1)اگر در فصیح خواندن شعر همزه ی آغاز هجا (وقتی قبل آن صامتی باشد)تلفظ نشود در خط نیز همزه را باید حذف کرد چنان که در شعر فوق (طاعت آن) با حذف حمزه به صورت (طاعتان) تلفظ می شود

2)در خط عروضی باید حرکات(مصوت های بلند) گذاشته شود(حرکاتی مانند مصوت بلند همیشه دومین حرف هجا است). کلماتی مانند (تو) (دو) به صورتی تلفظ میشوند باید نوشته شوند

تقطیع هجایی چیست
تقطیع هجایی چیست

نکات

3)حروفی که در خط هست اما به تلفظ در نمی آید در خط عروضی حذف میشود. مانند(خویش) که به این صورت نوشته می شود( خیش)

4)قبلا گفتیم که مصوت دومین حرف هجا است لذا حروف (و) (ا) وقتی دومین حرف هجا است مصوت هستند و دو حرف به حساب می اید به عنوان مثال (سار)

5)حرفی که به صورت مشدد تلفظ شود باید به صورت دو حرف نوشته شود مانند عزت که باید به صورت عززت نوشته شود

بیشتربخوان بیشتر بدان  تقطیع هجایی

2) تقطیع هجایی: یعنی تجزیه ی شعر به هجا ها و ارکان عروضی و نخست تقیع هجایی می پردازیم و سپس به تقطیع به ارکان.

هجا

منظور از تقطیع هجایی مشخص کردن هجاهایی شعراعم از کوتاه،بلند و کشیده است.برای این کار ابتدا باید هجاهای شعر را به دقت جدا،و مرز هر هجا را با خط عمودی کوتاهی مشخص کرد مانن شعر زیر:

م/رن/جان/د/لم/را/ک/این/مر/غ/وح/شی

ز/با/می/ک/بر/خا/ست/مش/کل/ن/شی/ند

بلند بودن هجا آخر مصراع:آخرین هجا آهر مصراع بلند است و شاعر می تواند به جای آن هجا کشیده کوتاه بیاورد مثلا در شعر سعدی:

سرو را مانی و لیکن سرو را رفتار نه

ماه را مانی و لیکن ماه را گفتار نیست

گر دلم از شوق تو دیوانه شد عیبش مکن

بی نقصان و زر بی عیب وگل بی خوار نیست

آخرین هجا در مصراع اول کوتاه و در مصراع دوم وچهارم کشیده است بی آنکه موجب اختلافی در وزن شود. پس در پایان مصراع فرقی میان هجا کشیده و بلند نیست و همیشه بلند به حساب می آید(در اوزان دوری همین مصداق حکم می کند)هیچ یک از شاعران میان این سه نوع هجا در پایان مصراع فرقی نمی گذارند و هجای کشیده و کوتاه را در حکم هجا بلند می گیرند اما در عروض سنتی به غلط میان هجا بلند و کشیده در پایان مصراع فرق می گذارند.